Khám Phá Thực Trạng Giao Dịch Xác Ướp: Nguy Cơ Từ Vi Nấm Độc Hại

Huyền thoại về sự nguy hiểm của xác ướp, thường được gọi là lời nguyền pharaoh, đã trở thành một phần trong văn hóa đại chúng từ lâu. Câu chuyện bắt đầu từ trước khi phát hiện ra lăng mộ của Tutankhamun vào năm 1922, sau cái chết bí ẩn của những người liên quan như Lord Carnarvon. Liệu điều này có thật sự liên quan đến một sức mạnh siêu nhiên?

Tuy nhiên, sự thật đã được khoa học làm sáng tỏ. Howard Carter, người đã khai quật lăng mộ, sống đến năm 1939 mà không gặp vấn đề gì sức khỏe. Nghiên cứu trên tạp chí BMJ đã chỉ ra rằng không có sự khác biệt nào trong tỷ lệ sống sót giữa những người tham gia khai quật và những người không tham gia. Cũng không có bất kỳ văn bản nào trong lăng mộ khẳng định sự xuất hiện của một lời nguyền.

Dù vậy, câu hỏi thực sự đặt ra là liệu việc bước vào những lăng mộ cổ có gây bệnh tật? Câu trả lời là có, nhưng nguyên nhân lại là do các nguy cơ sinh học hoàn toàn tự nhiên.

Nghiên cứu gần đây trên tạp chí International Journal of Cultural Property đã chỉ ra rằng, truyền thuyết này hiện đang tái xuất hiện qua hình thức buôn bán hài cốt người trên internet. Theo giáo sư Kirsty Squires từ Đại học Staffordshire, sự phát triển của mạng xã hội đã gia tăng nhu cầu đối với các mặt hàng này.

Khi khảo sát 128 bài đăng và các lô hàng đấu giá từ năm 2011 đến 2025, nhiều trường hợp bán các bộ phận cơ thể như tay, chân, cũng như đầu ướp xác nguyên vẹn đã được ghi nhận. Đặc biệt, hơn một nửa trong số đó là đầu, hộp sọ còn tóc hoặc mô, bên cạnh những chiếc đầu thu nhỏ tsantsas.

Thị trường buôn bán này đã công khai hơn từ năm 2022 nhờ một video viral trên TikTok. Nó đã khởi đầu cho nhiều cuộc tranh luận về các khía cạnh pháp lý, đạo đức và lịch sử thuộc địa. Một cuộc điều tra trên bốn nhóm riêng tư trên Facebook vào năm 2024 đã chứng minh rằng giao dịch diễn ra rất chuyên nghiệp.

Các thành viên trong các nhóm này thường sử dụng thuật ngữ chuyên ngành và chia sẻ quy chuẩn chung, góp phần bình thường hóa hành vi mua bán hài cốt. Mối lo ngại lớn nhất là các nhà sưu tập thường coi xác ướp chỉ là hiện vật cổ mà quên rằng chúng vẫn tiềm ẩn nguy cơ từ vi sinh vật.

Thực tế, việc ướp xác chỉ làm chậm quá trình phân hủy, không loại bỏ hoàn toàn vi sinh vật. Lớp da và mô của xác ướp vẫn có thể là nơi cư trú cho vi khuẩn, nấm mốc và nấm men.

Khi điều kiện độ ẩm hoặc không gian bảo quản thay đổi, vi sinh vật có thể phát triển trở lại. Hình ảnh từ 13 bài đăng trên Facebook đã ghi lại dấu hiệu nhiễm nấm với các đốm màu khác nhau.

Các nghiên cứu trước cũng chỉ ra rằng chi nấm Aspergillus là nguyên nhân chính gây nguy hiểm, bởi loại nấm này phát tán bào tử qua không khí. Hít phải bào tử với mật độ cao có thể gây ra các vấn đề nghiêm trọng về hô hấp, đặc biệt đối với những người có hệ miễn dịch yếu.

Đã có những ghi nhận về nấm Aspergillus flavus, loại nấm đã được phát hiện trong cuộc khai quật mộ của vua Casimir IV Jagiellon ở Ba Lan vào năm 1973. Giả thuyết về sự liên quan của nấm Aspergillus với cái chết của Lord Carnarvon cũng đã được đưa ra, dù chưa có bằng chứng cụ thể.

Không chỉ nấm mốc gây ra nguy hiểm. Quá trình ướp xác cổ và các phương pháp bảo quản cũng sử dụng nhiều hóa chất độc hại như thạch tín, thủy ngân và chì, nhằm bảo quản xác ướp.

Các chất độc này vẫn duy trì tính độc hại trong suốt hàng thế kỷ. Trong khi các bảo tàng nghiêm ngặt trong việc bảo vệ nhân viên bằng cách sử dụng găng tay và khẩu trang, thì nhiều cá nhân lại không tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc này.

Nghiên cứu ghi nhận nhiều bài đăng mà người dùng tiếp xúc với xác ướp mà không có bất kỳ biện pháp bảo vệ nào.

Việc giao dịch xác ướp qua đường bưu điện quốc tế cũng đang gia tăng. Một trường hợp tiêu biểu là một bưu kiện chứa hài cốt ướp xác đã được chuyển từ Anh sang Mỹ qua dịch vụ Royal Mail, mặc dù việc này bị cấm.

Người bán đã lợi dụng kẽ hở bằng cách khai báo sai mã hải quan, khiến nhân viên bưu chính, tài xế, và lực lượng hải quan phải đối mặt với rủi ro sức khỏe mà họ không hề hay biết.

Các nhà nghiên cứu đã kiến nghị siết chặt quy định về giao dịch bưu chính, tăng cường giám sát thị trường và đào tạo nhân viên vận chuyển. Lời nguyền siêu nhiên của pharaoh đã không có thật, nhưng các nguy cơ từ vi nấm, kim loại nặng và mô người đang bảo quản kém thì chắc chắn có thể gây hại.