Sự thật về ‘sóc bay’ ăn đào ở núi Võ Đang: phân loại, bảo vệ và giá trị dược liệu

Một đoạn video tuần tra đêm trên núi Võ Đang bỗng gây chú ý khi ghi lại cảnh một nhân viên quản lý di tích cho một con sóc bay ăn quả bàn đào. Hình ảnh dễ gây cảm xúc khiến nhiều người thắc mắc: đó là loài gì, có nằm trong danh mục bảo vệ nghiêm ngặt không, và hành động cho ăn liệu có vi phạm pháp luật hay chỉ là cử chỉ thân thiện với động vật hoang dã?

Người trong video và bối cảnh ghi hình

Người xuất hiện trong clip là Mẫn Gia Hội — nhân viên quản lý di tích, đã có 27 năm gắn bó với công việc trông coi và tuần tra tại Nam Nham Cung thuộc khu danh thắng núi Võ Đang. Tài khoản mạng xã hội của anh (Weibo) được biết đến với tên Võ Đang A Ngưu. Đoạn phim được đăng tải vào ngày 26 tháng 8 năm 2026, thu hút lượng lớn tương tác nhờ khung cảnh hoang sơ của di tích kết hợp với hành động gần gũi giữa con người và một động vật nhỏ đêm khuya.

Nhận diện loài: những đặc điểm dễ thấy

Con vật trong video có những dấu hiệu nhận dạng khá rõ: mặt màu trắng ngà, viền mắt đỏ, lông lưng nâu đỏ và các mảng trắng ở cổ, nách. Đáng chú ý là giữa các chi có màng da nối liền, cấu tạo giúp chúng lượn được trong không trung — đặc trưng của các loài sóc bay. Dựa trên những đặc điểm này, cá thể được xác định là sóc bay đỏ trắng (Petaurista alborufus).

Vị trí trong hệ thống bảo tồn: hiểu đúng để bớt hoang mang

Một trong những nguyên nhân khiến video gây tranh luận là thông tin sai lệch lan truyền rằng loài này thuộc danh mục bảo tồn cấp 2 của Trung Quốc, dẫn tới lo ngại người xuất hiện trong clip có thể bị xử lý hình sự. Tuy nhiên, dữ liệu từ danh mục bảo vệ động vật hoang dã chỉ ra điều khác: sóc bay đỏ trắng không thuộc nhóm bảo vệ cấp 1 hay cấp 2. Từ ngày 1 tháng 8 năm 2000, nó được xếp vào nhóm động vật hoang dã trên cạn có giá trị sinh thái, khoa học và xã hội quan trọng — hay còn gọi là danh mục “ba hữu”.

Cho ăn hoang dã: khoảng cách mỏng manh giữa chăm sóc và làm lệ thuộc

Hành vi cho ăn động vật hoang dã thường được cộng đồng chia sẻ vì vẻ thân thiện, nhưng các chuyên gia bảo tồn luôn nhấn mạnh tác hại khi con người biến cho ăn thành thói quen. Trong trường hợp được ghi hình, Mẫn chỉ thỉnh thoảng đưa một quả đào để con sóc thưởng thức chứ không hình thành quy luật thường nhật — đây là cách làm hạn chế rủi ro khiến động vật mất khả năng tự tìm thức ăn. Tóm lại, cho ăn thỉnh thoảng trong ngữ cảnh kiểm soát có phần khác biệt so với cho ăn liên tục khiến động vật lệ thuộc con người.

Truyền thuyết, dược liệu và nhầm lẫn nhận dạng

Sự xuất hiện của sóc bay gợi nhắc tới điển tích dân gian “hàn hiệu điểu” — một tên gọi cổ xưa xuất hiện trong các thư tịch. Tuy nhiên, nghiên cứu bản thảo y học và so sánh loài cho thấy “hàn hiệu điểu” không phải là chim, và cũng không tương đương với sóc bay đỏ trắng sống ở miền nam. Danh từ ấy thực tế ám chỉ sóc bay răng phức tạp (Trogopterus xanthipes), loài sinh sống tập trung ở Ngũ Đài Sơn và dãy Thái Hành, Sơn Tây.

Ngũ linh chi: nguồn gốc, dạng chế phẩm và thực trạng thu hái

Ngũ linh chi là một vị thuốc cổ truyền đặc biệt: theo tư liệu, thành phần chính của ngũ linh chi cổ truyền là phân và nước tiểu ngưng kết của loài sóc bay răng phức tạp. Trên thị trường, dược liệu này thường xuất hiện dưới hai hình thái chính: linh chi mễ (hạt phân khô rời) và linh chi khối (khối phân hòa lẫn nước tiểu khô mắc trong kẽ đá hoặc hang). Y học cổ truyền ghi nhận công dụng như hoạt huyết, hóa ứ, giảm đau và dùng trong một số chứng ứ trệ kinh nguyệt hoặc vết thương do cắn, dù tiêu chuẩn dược điển chỉ rõ nguồn gốc chính phẩm là từ Trogopterus xanthipes.

Kinh tế và chăn nuôi nhân tạo

Do nguồn thu tự nhiên thấp và yêu cầu bảo tồn, mô hình nuôi nhân tạo sóc bay răng phức tạp để lấy ngũ linh chi đã xuất hiện. Tư liệu nêu ví dụ tại khu vực Thương Lạc: mỗi con sóc bay giống có thể được giao dịch với giá khoảng 800 nhân dân tệ (xấp xỉ 3,1 triệu đồng), trong khi ngũ linh chi khô được thu mua ở mức khoảng 150 nhân dân tệ mỗi kilôgam (tương đương hơn 580 nghìn đồng). Những con số này phản ánh thị trường địa phương và cho thấy sự giao thoa giữa giá trị sinh học, y dược cổ truyền và kinh tế địa phương.

Những điểm cần ghi nhớ khi tiếp cận động vật hoang dã

• Nhận diện loài đúng giúp tránh hiểu nhầm về mức độ được bảo vệ và trách nhiệm pháp lý.
• Cho ăn thỉnh thoảng, có kiểm soát khác với cho ăn thường xuyên — yếu tố quan trọng để động vật không mất tập tính tự nhiên.
• Ngũ linh chi là dược liệu có nguồn gốc lịch sử cụ thể; tuy nhiên, việc thu hái, buôn bán và nuôi nhân tạo cần tuân thủ quy định bảo tồn tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Sóc bay đỏ trắng có bị cấm săn bắt?

Sóc bay đỏ trắng không nằm trong danh mục bảo vệ cấp 1 hoặc cấp 2; từ ngày 1/8/2000, nó được liệt vào nhóm “ba hữu” (động vật hoang dã trên cạn có giá trị sinh thái, khoa học và xã hội quan trọng). Tuy nhiên, mọi hành vi tác động cần tuân thủ quy định bảo tồn địa phương.

2. Cho động vật hoang dã ăn có luôn là sai?

Không hoàn toàn; cho ăn thỉnh thoảng trong tình huống kiểm soát và nhằm mục đích chăm sóc tạm thời khác với việc thường xuyên tạo lệ thuộc. Nguyên tắc chung là hạn chế can thiệp và tránh thay đổi tập tính tự nhiên của thú hoang dã.

3. Ngũ linh chi là gì và từ loài nào mà có?

Ngũ linh chi truyền thống được làm từ phân và nước tiểu ngưng kết của sóc bay răng phức tạp (Trogopterus xanthipes). Trên thực tế lịch sử, phân của một số loài sóc bay khác cũng từng được sử dụng, nhưng dược điển chỉ rõ nguồn gốc chính phẩm phải từ loài răng phức tạp.

Kết luận

Trường hợp video ở Nam Nham Cung là ví dụ điển hình cho thấy cách hiểu sai lệch về phân loại loài và danh mục bảo vệ có thể kích hoạt tranh luận trên mạng. Khi tiếp cận những hình ảnh tương tác giữa con người và thú hoang dã, người xem nên tìm hiểu nguồn dữ liệu đáng tin cậy để phân biệt giữa cảm xúc tức thời và thực tế pháp lý, sinh học. Việc duy trì cân bằng giữa bảo tồn và tôn trọng đời sống hoang dã là trách nhiệm chung của cộng đồng và những người quản lý di tích.

Để mở rộng góc nhìn về các mâu thuẫn tưởng tượng trong thế giới giả tưởng và nguồn gốc thực sự của chúng, bạn có thể đọc thêm bài viết nguồn gốc xung đột Predator và Xenomorph — bài viết giải thích vì sao văn hóa săn bắt và nghi thức của Yautja mới là nhân tố chính dẫn đến mâu thuẫn kéo dài giữa hai giống loài.

Tiếp nối chủ đề về hành trình thương hiệu và thay đổi sở hữu trong ngành hàng công nghệ, nếu bạn quan tâm tới những phân tích về thị trường và thương vụ lớn gần đây, hãy tham khảo bài hành trình GoPro chuyển giao cổ phần để hiểu rõ các cú sốc tài chính và tầm nhìn của bên mua.

Nếu câu chuyện này khiến bạn nghĩ về rủi ro khi lựa chọn phương tiện di chuyển hoặc so sánh an toàn giữa các hình thức giao thông, bài lý do đi máy bay an toàn hơn đường bộ phân tích sâu về mức độ rủi ro tương quan và hệ quả hành vi sau các biến cố lớn.