Từ 35mm đến IMAX: vì sao tỷ lệ khung hình thay đổi và màn ảnh hẹp được tôn vinh

Một khái niệm tưởng đơn giản — tỷ lệ khung hình — thực chất đã quyết định cách chúng ta nhìn nhận điện ảnh suốt hơn một thế kỷ. Từ những rãnh phim được cắt ra để tiết kiệm chi phí đến các siêu phẩm chiếu trên màn hình khổng lồ, mỗi bước tiến kỹ thuật đều kéo theo thay đổi thẩm mỹ và trải nghiệm khán giả. Bài viết này lược lại hành trình của tỷ lệ khung hình, giải thích vì sao màn ảnh rộng từng thống trị, và tại sao IMAX — với khung hình có chiều cao lớn hơn — lại được nhiều đạo diễn và khán giả tôn vinh.

Giới hạn cơ khí tạo ra chuẩn đầu tiên

Khởi nguyên của tỷ lệ phim bắt nguồn từ một nhu cầu rất thực tế: sử dụng vật liệu và cơ cấu máy quay sẵn có. Khi Thomas Edison cùng William Dickson nhận dải phim celluloid 70mm từ Kodak vào cuối thế kỷ XIX, họ quyết định cắt đôi thành khổ 35mm để vừa tiết kiệm vừa tương thích với máy Kinetograph. Cơ chế vận hành và vị trí lỗ đục trên cuộn phim dẫn tới kích thước khung hình thực tế — sau khi trừ phần lề — cho tỷ lệ xấp xỉ 4:3 (1,33:1).

Tỷ lệ này trùng hợp với kích thước các tấm kính ảnh thời bấy giờ, nên rất nhanh chóng được chấp nhận khi điện ảnh chuyển từ thử nghiệm sang chiếu công cộng. Những cảnh quay sớm của anh em nhà Lumière là ví dụ đầu tiên cho định dạng này trên màn ảnh rộng công cộng.

Chuẩn hóa nhờ quyền lực kinh tế và giải pháp cho phim có tiếng

Sự thống nhất tỷ lệ 4:3 không hoàn toàn tự phát: liên minh MPPC do Edison lập năm 1908 đã kiểm soát nguồn cung phim và quyền lợi bản quyền, dẫn tới việc các hãng và rạp buộc phải sử dụng khổ 35mm. Khi các công ty độc lập bỏ liên minh, họ lập trung tâm sản xuất mới ở bờ Tây và tạo nên Hollywood như chúng ta biết ngày nay.

Sau đó, bước chuyển lớn diễn ra khi điện ảnh có âm thanh. Việc thêm rãnh ghi âm khiến khung hình bị thu hẹp, tạo tỷ lệ vuông hơn (xấp xỉ 1,19:1). Để khắc phục, Viện Hàn lâm Mỹ (AMPAS) can thiệp và đặt ra chuẩn 1,37:1 vào năm 1932 — thực chất là biến thể của tỷ lệ 4:3 nhưng điều chỉnh cho kỹ thuật âm thanh.

Truyền hình thay đổi cuộc chơi — màn ảnh rộng ra đời

Bước sang giữa thế kỷ XX, truyền hình trở nên phổ biến trong gia đình. Khi hàng chục triệu chiếc TV tỷ lệ 4:3 xuất hiện, lượng khán giả tới rạp giảm mạnh — từ 85 triệu lượt mỗi tuần vào giai đoạn đỉnh cao đến 46 triệu lượt sau đó. Để tạo sức hút khác biệt so với TV, ngành công nghiệp điện ảnh hướng tới các giải pháp mở rộng khung hình.

Năm 1952, hệ thống Cinerama dùng ba máy quay và ba máy chiếu để tạo khung hình rất rộng (khoảng 2,59:1). Một năm sau, 20th Century Fox giới thiệu CinemaScope (The Robe) với ống kính nén và mở rộng khung hình khi chiếu, mở đầu kỷ nguyên màn ảnh rộng thương mại. Song song, các định dạng như Todd-AO (phim 65mm in sang 70mm, tỷ lệ khoảng 2,20:1) và Ultra Panavision 70 (2,76:1) xuất hiện trên các tác phẩm quy mô lớn.

Không chỉ những công nghệ đắt tiền, kỹ thuật che khung bằng viền (masking) cũng phổ biến, dẫn tới các tỷ lệ quen thuộc: 1,66:1 tại châu Âu và 1,85:1 tại Mỹ — những lựa chọn kinh tế nhưng vẫn tạo cảm giác rộng hơn so với khung 4:3 truyền thống.

Quy chuẩn hiện đại: 2,39:1 và Super35

Đến thập niên 1970, tổ chức SMPTE đã tinh chỉnh tỷ lệ điện ảnh quay rộng bằng cách điều chỉnh từ 2,35:1 lên 2,39:1 để phù hợp với các kỹ thuật ghép nối phim. Tiếp tục, định dạng Super35 xuất hiện trong thập niên 1980, tận dụng diện tích phim 35mm để quay với nhiều lựa chọn tỉ lệ và sau đó được cắt khung cho phù hợp, giúp hình ảnh vừa có chiều sâu vừa tiết kiệm chi phí.

Từ đó, hai tỷ lệ chủ đạo thống trị rạp chiếu: 2,39:1 cho những cảnh hoành tráng, áp đảo thị giác; và 1,85:1 cho các phim kể chuyện thông dụng hơn.

Sự trở lại của khung hình ‘cao’ — IMAX sinh ra để lấp đầy tầm nhìn

Đối nghịch với xu hướng mở rộng ngang, IMAX ra đời như một giải pháp khác hẳn: ba nhà làm phim Canada tại triển lãm Montreal (1967) tạo ra hệ thống dùng phim 70mm chạy theo chiều ngang, mỗi khung hình có 15 lỗ đục. Thiết kế này tăng diện tích bề mặt phim rất nhiều so với 35mm đứng truyền thống.

Với ống kính lớn và diện tích ảnh gấp khoảng 10 lần so với phim 35mm thông thường, định dạng IMAX 15/70 đạt tỷ lệ 1,43:1 — một khung hình có chiều cao lớn, gần với 4:3 ở dạng ‘đứng’. Độ phân giải tương đương được mô tả ở mức rất cao, tương đương 12K–18K, giúp tái tạo chi tiết cực kỳ phong phú khi chiếu trên màn rất lớn.

Từ viện bảo tàng đến phòng chiếu thương mại: cú hích của kỹ thuật số

Trong nhiều thập kỷ, IMAX chủ yếu phục vụ các phim tài liệu tại viện bảo tàng, do chi phí máy quay và rạp rất cao. Sự đổi thay xảy ra khi công nghệ số phát triển: kỹ thuật làm mới kỹ thuật số (DMR) cho phép các phim 35mm hoặc phim số được xử lý để tương thích với định dạng IMAX, mở đường cho việc sử dụng rộng rãi hơn.

Bước ngoặt lớn mang tính đại chúng đến vào năm 2008 khi đạo diễn Christopher Nolan quyết định dùng máy quay IMAX 15/70 cho khoảng 28 phút đại cảnh trong The Dark Knight. Khi khung hình mở từ tỷ lệ hẹp (2,39:1) sang 1,43:1 trong các pha nhất định, khán giả cảm nhận được sự khác biệt rõ rệt về sự bao phủ thị giác — trải nghiệm này góp phần đưa suất chiếu IMAX trở thành hiện tượng văn hóa toàn cầu. Từ đó Nolan và một số đạo diễn khác tiếp tục khai thác định dạng này trong các phim như Interstellar, Dunkirk và Oppenheimer.

IMAX và hệ sinh thái số hiện nay

Sự phổ biến của máy chiếu số và các tiêu chuẩn như DCI (thường dùng tỷ lệ 1,90:1 cho một số rạp) khiến việc triển khai các tỷ lệ trở nên linh hoạt hơn. IMAX cũng phát triển phiên bản máy chiếu laser và hệ thống lai để đem trải nghiệm quy mô lớn tới nhiều rạp hơn. Hiện có hàng nghìn phòng chiếu IMAX trên toàn cầu — con số cụ thể từng được thống kê cho thấy phạm vi phủ sóng rộng rãi của định dạng này.

Tuy vậy, điều quan trọng là nhận ra IMAX không đơn thuần là ‘trở lại 4:3’. Thay vào đó, nó khoanh vùng một trải nghiệm thị giác khác: tăng chiều cao khung hình để lấp đầy tầm nhìn trên-trục, tạo cảm giác đắm chìm sâu hơn so với các tỷ lệ ngang rộng mà điện ảnh hiện nay vẫn thường dùng.

Những điểm cần nhớ khi suy nghĩ về tỷ lệ khung hình

• Kỹ thuật và kinh tế thường là nguyên nhân khởi phát: nhiều tỷ lệ ban đầu phát sinh từ giới hạn vật liệu và cơ chế máy móc.
• Quy chuẩn có thể do quyền lực thị trường hoặc tổ chức kỹ thuật thiết lập, nhưng nghệ thuật và công nghệ luôn luân phiên ảnh hưởng lên nhau.
• Màn ảnh rộng và ‘màn ảnh cao’ phục vụ nhu cầu khác nhau: một bên nhấn vào chiều ngang cho cảnh quan hoành tráng, bên kia tập trung chiều cao để lấp đầy tầm nhìn của mắt người.
• Sự xuất hiện của kỹ thuật số và công nghệ chuyển đổi đã giúp các định dạng trước kia đắt đỏ trở nên khả thi về mặt thương mại.

Các câu hỏi thường gặp

Tại sao ban đầu phim lại dùng khổ 35mm và tỷ lệ 4:3?

Quyết định dùng 35mm là kết quả của việc cắt dải phim 70mm để phù hợp với máy quay và giảm chi phí. Cơ cấu lỗ đục và chiều rộng thực tế của khung hình sau khi trừ viền dẫn tới tỷ lệ xấp xỉ 4:3.

IMAX khác biệt cơ bản so với phim 35mm ở điểm nào?

Về mặt vật lý, IMAX dùng dải phim 70mm chạy ngang với 15 lỗ đục mỗi khung hình, tạo diện tích ảnh lớn hơn nhiều. Tỷ lệ cao hơn (1,43:1) cùng độ phân giải tương đương rất cao giúp hình ảnh chi tiết và bao phủ thị giác tốt hơn khi chiếu trên màn lớn.

Tại sao các đạo diễn hiện đại lại chọn quay bằng máy IMAX cho một số cảnh?

Việc chuyển nhanh giữa tỷ lệ thông thường và tỷ lệ IMAX trong cùng một bộ phim đem lại hiệu ứng thị giác mạnh, tăng cảm giác đắm chìm cho khán giả ở những cảnh quan trọng; điều này đã được chứng minh là hiệu quả trong một số bom tấn sử dụng IMAX cho đại cảnh.

Kết lại, lịch sử tỷ lệ khung hình cho thấy điện ảnh luôn thích nghi với giới hạn vật lý, áp lực thị trường và bước nhảy công nghệ. Từ những rãnh phim đơn sơ đến các màn ảnh IMAX cao ngất, mỗi thay đổi đều nhằm một mục tiêu chung: khiến hình ảnh tương tác với mắt và cảm xúc người xem một cách mạnh mẽ hơn.

Để mở rộng góc nhìn về các mẫu tay ga thiết thực trong phân khúc 125cc và hiểu vì sao một số mẫu trang bị an toàn hấp dẫn người dùng đô thị, bạn có thể đọc bài đánh giá Honda NS125FX tay ga 125 thực dụng, nhẹ và nhiều trang bị, nơi phân tích chi tiết về hướng tiếp cận sản phẩm và tác động lên thị trường.

Nếu bạn quan tâm đến trải nghiệm di chuyển hàng ngày với bình xăng lớn và trang bị an toàn như ABS, bài viết Yamaha Fuzzy 125: đánh giá tay ga đô thị với bình xăng lớn và phanh ABS cung cấp thông tin về thiết kế, ưu nhược và khả năng cạnh tranh khi nhập khẩu.

Và nếu muốn khám phá một mẫu tay ga mang phong cách cơ khí đến từ Trung Quốc với nhiều tiện ích cho đô thị, hãy tham khảo Letbe Mecha tay ga phong cách cơ khí đang thách thức phân khúc đô thị để thấy cách mẫu xe này đặt câu hỏi cho các đối thủ truyền thống.